قرآن کریم مراحل شکل گیری جنین تا تکامل آنرا بسیار دقیق وشگفت انگیز١٤٠٠سال قبل بیان می کند درصورتیکه مطالب جنین شناسی پزشکی عمدتا درقرآن ٢٠کشف شده است لذا تصور این مطلب در ١٤قرن پیش شگفت آوربوده وهشدار به محققان وکارشناسان امور طبی است که اگر درحال حاضر نگاه عارفانه وعالمانه درمسایل پزشکی ویا هرمسئله دیگر به قرآن داشته باشیم خیلی ازمشکلات امروزی ماراحل خواهد کرد حال آنکه قرآن کتاب طب نیست ونباید انتظار داشت که جزئیات علوم وتمام مسائل واکتشافات علم طب درآن بیان شده باشد لیکن مامعتقدیم اصول وکلیات علوم وآنچه برای برانگیختن بشر به سوی کشف اسرار طبیعت لازم است، درقرآن وجود دارد
یکی از این دستورات کلی مراحل شکل گیری جنین ومراحل تکامل آن می باشد که در ذیل اشاره می شود :
١ـ آفرینش انسان از اسپرمی که روان است وهمچنین خلقت نروماده ازاسپرمی که روان است به حکم آیه٣٧ سوره قیامت وآیه ٤٦ و٤٥سوره نجم.
٢ـ آمیخته ومخلوط بودن نطفه ونیز اشاره به اینکه فقط جزیی ازنطفه موجب پیدایش نسل است به حکم آیه ٢سوره دهر وآیه ٨سوره سجده که دراین خصوص دکتر مورس بوکای می گوید منی مخلوطی است ازمواد ترشح شده توسط بیضه ها وپروستات وغذه ی کوپر و... ونیز سلاله ای ازکل بدن یعنی یک اسپرم ازمیلیونها اسپرم به درون تخمک نفوذ می کند.
٣ـ اشاره به مطئمن بودن رحم برای جایگزین نطفه به حکم آیه ١٣ سوره مومنون.
٤ـ اشاره به مرحله علقه (لانه گزینی) ومرحله مضغه (گوشت جویده) ومرحله ایجاد استخوانها ورویش عضله برآنها (تشکیل سیستم اسکلتی) به حکم آیه ٢ سوره علق وآیه ١٤ سوره مومنون.
٥ـ اشاره به ظلمات سه گانه (اشاره به آمنیون، پرده کوریون،کیسه زرده) به حکم آیه ٦سوره زمر.
٦ـ مشخص ومقدربودن مدت زمان بارداری (٤٠هفته) به حکم آیه ٢٠و٢٣ سوره مرسلات وآیه ٥سوره حج.
٧ـ نحوه زیستن وخوردن وحفظ بقای وجود به حکم آیه ٢٤تا٣٢سوره عبس.
٨ـ مقدربودن زمان مرگ ازطرف خداوند به حکم آیه ٦٠ سوره واقعه وآیه ١٥سوره مومنون.
دراین آیات به مراحل رشد جنین ازآغاز بارداری یعنی ازهمان وقتی که یکی از اسپرمهای پدر،تخمک مادر رابارور کرده وزیگوت که قرآن به عنوان نطفه نام برده ،تشکیل می شود سپس از طریق تقسیمات متعدد تبدیل به علقه شده وپس از چسبیدن به دیواره رحم به مضغه تبدیل شده ودستگاههای مختلف بدن بتدریج بوجود می آید ودور جنین راغشایی معروف به کیسه آمنیونی احاطه می کند که قرآن از آنها به ظلمات سه گانه یاد می کند وسپس به مدت زمان مقدر برای بارداری اشاره کرده ونهایتا به زمان مرگ اشاره می کند.
واژه های کلیدی:قرآن،طب،مراحل تکوین انسان وجنین
اصل مقاله،مقدمه:قرآن کریم طی آیات متعددی درخصوص آفرینش انسان ومراحل تکوین آن مسائلی رابیان کرده که درهیچ یک ازمکاتب انسان شناسی تاحال با اینهمه پیشرفتهای کنونی اشاره ی دقیق وشگفت انگیز مانند قرآن به آنها اشاره نشده است طوریکه قرآن ابتدا به مسئله زوجیت تمام مخلوقات اشاره کرده ومی فرماید:«ومن کل شیء خلقنا زوجین لعلکم تذکرون»یعنی ازهرچیزی یک جفت آفریدیم تاشما به عظمت جهان آفرینش وآفریننده ی آن پی برده و متذکرگردید. درقرآن کریم مجموعا حدود 9آیه در19سوره ازجمله سوره بقره،آل عمران،نساء،مائده،انعام،اعراف، حجر نحل،اسراء،کهف،طه، روم،سجده،ص،زمره،غافر،دخان، نجم والرحمن به آفرینش انسان به طورکامل اشاره شده است.
روش بررسی:دراین مقاله سعی شده که نطرات وتحقیقات محققان جنین شناسی ومکاتب انسان شناسی بامکتب اسلام وقرآن مقایسه گردد.
نتایج: ازاندیشه های مختلف درخصوص خلقت انسان ومراحل رشد جنینی او درعلم زیست شناسی وقرآن ونیزباتوجه به سخن اندیشمندان ودانشمندان مسلمان وغیرمسلمان می توان نتیجه گرفت که قرآن کتابی ماوراء بشری بوده و آورنده آن نیز ماموری الهی است که توانسته چنین مطالبی را قرنها پیش ازشکوفایی علم تابه امروز عنوان نماید. پس ما باید بکوشیم درخصوص تمام امورات مربوط به انسان وکمال او نظرمحققانه وعالمانه به قرآن داشته وبا آسودگی کامل ازاشتباهات روشهای آزمون وخطا برداشتهای کلی درامورات مختلف راازقرآن یافته وباعمل به آنها وتشویق دیگران به عمل به آنها راه سعادت وکمال خود رایافته وطبق فرمایش مولا علی (ع) اجازه ندهیم که دیگران درعمل به قرآن ازماپیشی گیرند.
بحث: جنین شناسی دانش مطالعه منشاء سیرمراحل رشدونمویاتکامل فردی یاتکوینی هرموجود زنده است یک موجود زنده غالبا درابتدای مراحل رشد ونموخود ازترکیب سلولهای جنسی نروماده وتشکیل سلول به ظاهرماده ی تخم بوجود می آید.سپس باگذرانیدن تغییرات ساختمانی وفیزیولوژیکی پیچیده ای درمدت زمان معین تبدیل به موجود کامل می شود.علم جنین شناسی کلیه مکانیسم های منظم ومداوم درجاتیشرفتگی راکه موجود زنده درسیر مراحل تکامل فردی خودطی می کند جستجو وبررسی می نماید. واژه جنین شناسی درفرهنگ لغت صرفامفهوم مطالعه جنین رامی دهد درحالیکه درجنین شناسی نوین مجموعه مکانیسم هایی که درتشکیل سلولهای اولیه ی جنسی،تخم ومراحل مختلف رشد ونموتامرحله تولدیا ازتخم درآمدن مداخله می نماید مورد مطالعه قرارمی گیرد. ازدیدگاه علوم زیستی واژه های رشد ونمو یا تکوین دومفهوم کاملا مشخصی دارندیک مفهوم آن رشد ونمو فردی ویارشد ونمو اونتوژنتیکی راشامل می شود ومفهوم دیگرآن رشدونموگونه ای یارشدونمو فیوژنتیکی راروشن می کند دراولی تنهاتغییر وتحول مراحل مختلف جنسی یک فرد مورد توجه قرارمی گیرد درصورتیکه دردومی تاریخ حیات،گونه ها ازنکته نظرهای اصل ومنشاء تکاملی واشتقاق آنها ازیکدیگر درطول زمان زمین شناختی بررسی می شود که 11 شاخه جنین شناسی معرفی کرده اند دراینجا اختصارا به 6 شاخه آنها اشاره می شود:1- جنین شناسی توصیفی(ساختمانی یاتشریح تکوینی)2- جنین شناسی تجربی یانسبی 3-جنین شناسی مقایسه ای یا تطبیقی 4- جنین شناسی کاربردی 5- ناهنجارشناسی یا هیولاشناسی 6-جنین شناسی پزشکی.
اولین یافته های جنین شناسی که درباره جنین مرغ می باشد درسا لهای 460-377 قبل از میلاد در کتابهای بقراط آمده است ونیز جالینوس در سالهای 130 پس از میلاد مسیح در کتابی تحت عنوان«چگونگی شکل گیری جنین»درباره جفت وپرده های اطراف جنین توضیحاتی نوشته است اما با همه اینها تا سال 1941 در خصوص روند رشد ومراحل تکامل جنین انسان توضیحی داده نشده واگرتوضیحاتی است در خصوص روند رشد وتکامل مرحله ای جنین مرغ بودهاست که با استفاده از میکروسکوپ ساده انجام گرفته است. در صورتیکه خداوند در آیات مختلف قرآن کریم به مراحل خلقت ورشد انسان به طور دقیق در 7 مرحله اشاره کرده است.
1- مرحله اول: مرحله ی تراب وخاک است که اشاره به آفرینش آدم،جد نخستین ما از خاک می باشد ویا اشاره به خلقت همه انسانها از خاک دارد چرا که مواد غذایی که وجود انسان حتی نطفه ی او را تشکیل می دهد اعم از مواد حیوانی وگیاهی همه از خاک است.
2-مرحله دوم:نطفه که مربوط به همه ی انسانها به غیر از آدم وهمسرش است.
3-مرحله سوم:علقه که نطفه در این مرحله تکامل یافته ونمو قابل ملاحظه ای نموده وبه صورت یک قطعه خون بسته در آمده است.
4-مرحله چهارم: مضغه(چیزی شبیه به گوشت جویده شده) ومرحله ایجاد استخوانها ورویش عضله برآنها وظهور اعضاء ومرحله حس وحرکت است. دراینجا مرحله چهارم رامرحله ی تولد جنین ذکرمی کنند.
5-مرحله پنجم:مرحله تکامل قدرت وقوت جسمی که بعضی آنراسن چهل سالگی می دانند که درآن حداکثرنمو قوای جسمانی حاصل می شود که درقرآن ازآن به بلوغ اشد تعبیرمی شود.
6-ازآن به بعدمرحله عقب گردوازدست دادن نیروها آغازمیگردد وتدریجا دوران پیری که مرحله ششم است فرامیرسد.
7-مرحله هفتم:سرانجام،پایان عمرکه آخرین مرحله است فرارسیده وانتقال آن ازاین سرابه سرای جاویدان تحقق یابد.
یا مراحل رشد انسان ازدیدگاه روایات
حضرت علی درنهج البلاغه درخطبه 83 می فرماید:«این انسانی که خداوند اورادرتاریکی های رحم ودرون غلاف وپردهها پدید آوردبه اینصورت که نطفه ای بود ریخته شده وخون بسته ای که شکل نیافته وجنینی دررحم وطفلی شیر خواروکودک وآن گاه نوجوان پس خداوند به اودلی حفظ کننده وزبانی گویا وچشمی بینا عطاکرد تابفهمدوعبرت بگیرد.
حضرت محمد(ص)درتفسیرالمیزان علامه طباطبایی روایت کرده اندکه فرمود:خلقت هریک ازشمادرشکم مادربعد از چهل روزدرحالیکه نطفه است شروع می شود وبه صورت علقه درمی آید چهل روزهم علقه است آنگاه به صورت مضقه درمی آید که چهل روزهم مضقه است.
اما مراحل جنین شناسی قرآن
1- آفرینش انسان ازاسپرمی که روان است به حکم آیه 37 سوره قیامت«الم یک نطفه من منی یمنی» آیا به صورت اسپرمی نبودکه روان بود( به سوی تخمک)
عمل لقاح یک سری اتفاق پشت سرهم می باشد که بابرخورد اسپرم وتخمک آغاز می شود.عمل لقاح معمولا دریک سوم خارجی لوله های رحمی اتفاق می افتد.درمرحله بعدتخم لقاح یافته به شکل متوالی تقسیم می شود.جنسیت رویان به نوع اسپرمی دارد که تخمک رابارورکند.
2-خلقت نروماده ازاسپرمی که روان می باشدبه حکم آیات 45 و46 سوره نجم«وانه خلق الزوجین الذکر والانثی من نطفه تمنی ، به درستی که اوخلق کردنروماده راازنطفه ای (اسپرمی)که روان بود» این آیه صراحت داردکه جنس جنین توسط اسپرم(مرد) تعیین می شود. ویا دراین خصوص درسوره شوری آیه 49 و50«وخداست تنها مالک زمین وآسمانها هرچه بخواهد می آفریند وبه هرکه بخواهد فرزند اناث وبه هرکه بخواهد فرزند ذکورعطا می کند یادریک رحم دوفرزند پسرودخترقرارمی دهد وهرکه راخواهدعقیم گرداند.
3- آمیخته ومخلوط بودن نطفه به حکم آیه 2 سوره دهر«انا خلقنا الانسان من نطفه امشاج » (ماانسان راازنطفه ای
تشکیل شده ازآمیخته هاآفریدیم )دکترموریس بوکای درکتاب خودبانام مقایسه ای میان تورات،انجیل ،قرآن وعلم درتوضیح این آیه وبیان مفهوم امشاج می گوید:قطره منی مخلوطی است ازموادترشح شده توسط بیضه ها،پروستات، غده کوپرو...به نظرمی رسد که قرآن ازمتفاوت بودن منشاء مادی این مخلوط صحبت می کند.اما باتوجه به جمع آمدن امشاج(آمیخته ها) منافاتی نداردکه این آمیخته هاهم به اعتبار اجزاء وعناصرتشکیل دهنده نطفه وآمیخته شدن آن با ترشحات گوناگون وهم به اعتبارآمیخته شدن باسلول تخمک زن ونیزآمیخته شدن ژن وصفات واخلاق وخصلت های موروثی پدران ومادران باشد.
4- اشاره به اینکه فقط جزیی ازنطفه موجب پیدایش نسل است به حکم آیه 8 سوره سجده «ثم جعل نسله من سلاله من ماء مهین» (آنگاه نسل بشررااز مقداری آب پست مقرر گردانید) امروزه مشخص شده که تنها یک اسپرم ازمیلیونها اسپرم موجود درمنی به درون تخمک نفوذ می کند. دکترموریس بوکای می نویسد سلاله به معنی جزیی ازکل است وآنچه موجب باروری تخمک می شودیک سلول اسپرم است که ازنظرطولی کشیده است واضافه می کندکه چطورشد ازتوافق متن قرآن باشناخت علمی موجودازاین پدیده ها درعصرخودمان تحت تاثیرقرارنگیریم.
5-اشاره به مطمئن بودن رحم برای جایگزینی نطفه به حکم آیه 13 سوره مومنون «ثم فجعلنا نطفه فی قرار مکین» (نطفه رادرجایی استوارقراردادیم).قرآن کریم رحم مادرراقرارمکین می نامد.امروزه مشخص شده که رحم ازنظر موقعیت آناتومی درداخل حفره لگن قرارگرفته لذادورآن رایک دیواراستخوانی مقاوم وضخیم احاطه کرده است که این ساختمان استخوانی نه تنها رحم راازضربه های خارجی حفظ می کندبلکه طوری طراحی شده که جنین پس ازرشد وتکامل بتواندازحفره های پایین آن بگذرد.ازطرفی رحم دارای رباط هایی است که بااتصال آنها به استخوانهای لگن ودیواره شکم موقعیت آنراثابت نگه می دارد تادرطی بارداری وافزایش حجمووزن رحم، به پایین ویاعقب وجلوسقوط ننمایید.که پس از4 ماهگی افزایش میزان مایع آمونیوتیک که جنین راازهرطرف احاطه کرده وآنرا درخودشناورنگه داشته است جنین رادربرابرصدمات خارجی حفظ می کند.
6-مرحله لانه گزینی یامرحله علقه به حکم آیه 2 سوره علق«خلق الانسان من علق» (انسان رااز علق بیافرید).تخم لقاح یافته باتقسیمات متوالی تشکیل یک مجموعه سلولی بنام بلاستوسیت می دهدکه قطری حدود1/0 میلی متر دارد.این بلاستوسیت توسط مژکهای لوله های فالوپ به طرف جلورانده شده وبعداز4 تا5 روز به درون رحم می رسد وبه داخل لایه مخاطی رحم نفوذ کرده وبه آن معلق(آویزان)می شودکه ازنظر شکل شباهت به زالو داشته ومانند زالورفتارکرده وخون می مکد که تقریبا دهفته سوم وچهارم بارداری این اتفاق می افتد چندین سال قبل گروهی از مسلمانان اطلاعات مربوط به جنین شناسی راازقرآن استخراج کردند وبه انگلیسی ترجمه کردند ودراختیارپروفسورDr.Keith mooreh استاد جنین شناسی ورئیس بخش آناتومی دانشگاه تورنتوکانادا عرضه نمودند.دکترموریس پس ازبررسی های دقیق گفت:اغلب مطالب جنین شناسی قرآن به گونه ای عالی ومطابق بادستاوردهای جدید ومدرن علم جنین شناسی است وبه هیچ وجه مغایرتی باآن ندارد.اوافزود معدودی ازآیات هم هستند که توجیه علمی دقیق برای آنها ندارم وازآنجا که در نوشته ها ومطالعات جدیدجنین شناسی نیزدراین خصوص اشاره نشده نمی توانم درصدق وکذب آنها نظردهم که یکی ازآنهاجمله عبارتست از«بخوان بنام پروردگاری که خلق کرده،پروردگاری که انسان راازعلق خلق کرد»سوره علق آیه 1 و2، دکتر مور در بدو امرهیچ پیش فرضی به اینکه جنین مانندزالو است دردست نداشت تااینکه مرحله علق جنین رابادیاگرام یک زالو مقایسه کرد وازشباهت چشمگیرآن دوشگفت زده شد.دکتر مور به 80 سوالی که درقرآن وحدیث آمده بود پاسخ گفت افزود اگر این سوال ها سی سال قبل ازمن پرسیده می شد قادربه پاسخ بیش ازنیمی ازآنها نبودم چراکه منابع علمی آنقدرغنی نبود ایشان کتاب «تکامل بشر»راکه جایزه بهترین کتاب پزشکی بایک نویسنده رادریافت کرده بود وبه چندین زبان ترجمه وبه عنوان کتاب درسی جنین شناسی مورداستفاده قرارگرفته ازآیات قرآن استنباط کرده است.
7-مرحله مضغه به حکم آیه 14 سوره مومنون «فخلقنا العلقه مضغه»(ما آنچه راکه آویخته می شود به تکه ای گوشت
مانند گوشت جویده تبدیل کردیم)مضغه به معنای گوشت جویده شده است که پس ازمرحله لانه گزینی وقبل ازرویش استخوان درجنین است ازنظردکتر«موریس بوکای»این تعبیر قرآن کاملا پاسخگوی آنچه امروزازبرخی مراحل رشد
جنین می دانیم بوده ودارای هیچ مطلبی که علم جدیدبتواندانتقاد نماید نمی باشد.
8-مرحله ایجاداستخوانها ورویش عضله برآنها به حکم آیه14 سوره مومنون«فخلقنا المضغه عظامافکسونا العظام لحما» (گوشت جویده رابه استخوان تبدیل کردیم واستخوانها راباگوشت پوشاندیم)این آیه به تکوین استخوانها وستون فقرات پیش ازعظلات اشاره دارد ونیزازعضلات به عنوان پوشش استخوانها یادشده است واین مطلب ازنظر آناتومی امروز کاملا روشن است.
9- ظلمات سه گانه به حکم آیه 6سوره زمر«یخلقکم فی یطون امها یکم خلقا من بعد خلق فی ظلمات ثلاثه»(خداوند شمارادرشکم مادرانتان می آفریند،آفرینشی به دنبال آفرینش دیگر که درسه تاریکی قراردارد)دیواره رحم نیزازسه لایه تشکیل شده که شامل غشای بیرونی رحم (اپی متر)،لایه عضلانی میانی (میومتر)ولایه داخلی رحم(اندومتر)می باشد لذاپرده هایی که رویان یاجنین رادربرمی گیرند شامل کیسه جنین یاپرده آمنیون که پرازمایه ای است که جنین درآن شناوراست وپرده کوریون وکیسه زرده می باشد که سلولهای پرده ای کوریون به داخل رحم نفوذ می کند وکیسه زرده لایه ای است که بعداجفت راتشکیل می دهدکه این غشادرزمان زایمان ازلایه زیرین خودجدامی شودوبه همین علت به آنر سیدوا به معنی موقت وغیرهمیشگی می گویند.این لایه درزمان قاعدگی نیزازدیواره رحم جداشده ودفع می گردد. پروفسورمارشال جانسون یکی ازدانشمندان برجسته آمریکا ورئیس دپارتمان آناتومی ومدیرانیستیتوDanielدانشگاه توماس جفرسون فیلادلفیلا درباره ی آیات قرآن مربوط به جنین شناسی می گوید:توصیف های مراحل جنینی موجود درقرآن نمی تواندتصادفی واتفاقی باشد.احتمال دارد حضرت محمد(ص) یک میکروسکوپ بسیارقوی داشته ولی قرآن مربوط به 1400 سال پیش است درحالیکه میکروسکوپ قرنها بعدازمحمد(ص) اختراع شد اوبالبخنداذعان کردالبته اولین میکروسکوپ اختراع شده قادرنبود بیش از10 برابر بزرگنمایی کندوتصویرآنهم واضح نبود.فازهای مختلف تکامل جنینی که درقرآن آمده، توصیف جذاب علمی رادربردارد که بسیارقابل فهم وکاربردی است ،اومرحله بندی قرآن درتوصیف جنین رابهترین توصیف می داند .
10-مشخص ومقدربودن مدت زمان بارداری به حکم آیات 20 الی 23 سوره مرسلات «فجعلناه فی قرارمکین الی قدرمعلوم فقدرنا فنعم القادرون» (پس نطفه را درجایگاهی استوارقراردادیم تامدتی معین ومعلوم وما تقدیرمدت رحم کردیم که نیکو مقدرهستیم»ونیزدرآیه 5 سوره حج می فرماید:(وآنچه رامشعیت ماتعلق می گیرد دررحم ها قراردهیم تاوقت معین)در دوآیه فوق به مدت زمان بارداری که ازقبل تعیین شده اشاره است. ونیزدرآخربه علت محدودیت مقدارنوشته ها درمقاله فقط مختصرا اشاره می کنم که درقرآن کلمه سمع و بصر جمعا 19بار کنارهم آمده و در 17 مورد کلمه سمع قبل از بصرقرار گرفته است از جمله در آیه2 سوره دهر که امروزه دانشمندان یافته اند که حسن شنوایی جنین قبل از حسن بینایی فعال می شودکه این از شگفتیهای قرآن است. حال چندتن ازدانشمندان جنین شناسی که روی آیات قرآنی کارکرده اند ومسلمان شدند رامعرفی می نمایم:1- تی.وی.ان پرساود پروفسورآناتومی وتولد نوزاد وسلامت کودک دانشگاهی مانی توبای کانادا. 2- پروفسورموریس بوکای رئیس کلینیک جراحی دانشگاه پاریس. 3- جرالد.سی جررینگر.پروفسورومحقق بخش جنین شناسی کالج پزشکی وبیولوژی سلولی دانشگاه جرج تون واشنگتن درآمریکا .
منابع:1-قرآن کریم 2- نهج البلاغه 3- برگزیده تفسیرنمونه آیت الله مکارم شیرازی 4- تفسیرالمیزان علامه طباطبایی 5- قرآن واسرارآفرینش آیت الله سبحانی 6- تورات، انجیل، قرآن وعلم بوکای موریس.
